آشنایی با اختلال وسواس اجباری

اختلال وسواس اجباری یا OCD  (مخفف obsessive compulsive disorder) نوعی بیماری اضطرابی است که در آن افکار ،تصاویر و یا احساساتی ناخواسته و غیر منطقی مدام به صورت تکرار شونده در بیمار بروز می کند و باعث ایجاد حس اضطراب و بی قراری در فرد می شود و همچنین باعث می شود تا فرد به صورت غیرقابل کنترلی یک رفتار را چندین بار تکرار کند. این رفتارها شامل مواردی مثل شستن چندین و چند باره دست ها ،جارو زدن و تمیز کردن بیش از حد اتاق و… می شود که می تواند در زندگی روزمره فرد مبتلا اختلال جدی ایجاد کند.

در واقع اختلال وسواس اجباری از دو بخش وسواس(obsession) و اجبار(compulsion) تشکیل می شود . بخش وسواس به همان تفکرات،ترس ها یا تصاویرذهنی ناخواسته و تکرار شونده اطلاق می شود که مدام در ذهن فرد القا می شود و باعث ایجاد استرس و اضطراب در فرد می شود. اکثر افراد مبتلا به وسواس خودشان هم می دانند که این دست تفکرات غیرمنطقی و بی دلیل اند و حتی تلاش می کنند تا حواس خود را از تفکرات وسواسی منحرف کنند و یا افکار دیگری را جایگزین آن ها کنند اما غالبا موفق نمی شوند.تفکرات وسواسی معمول شامل موارد زیر می شود:

احساس نگرانی شدید در مورد نظافت و آلودگی به گونه ای که فرد مبتلا به این شکل از وسواس ممکن است طی روز چندین بار منزلش را جارو کند اما در نهایت باز هم حس کثیف بودن اتاق داشته باشد.

توجه و تمرکز شدید و غیر منطقی روی توازن و تقارن اشیا به طور مثال فرد دایما به این توجه می کند که وسایل روی میزش متقارن چیده شده باشند و حتی چندین ساعت را صرف تکان دادن و جا به جایی اشیا می کند.

نگرانی های اغراق آمیز  مذهبی و اخلاقی  مداوم به شکلی که فرد وسواس مدام احساس گناهکاری یا خطاکاری می کند .

تصاویر ذهنی هم تصاویری عجیب و غریب ،غیراخلاقی و یا خشونت باری هستند که ممکن است ناخوداآگاه در ذهن فرد القا شوند و باعث نارحتی و اضطراب او شوند.تصاویری مثل شکنجه ،کودک آزاری یا روابط غیرمتعارف جنسی از این قبیل تصاویر آزاردهنده هستند.

بخش اجبار هم به رفتارها یا فعالیت های ذهنی تکرارشونده ای گفته می شود که در نتیجه تفکرات وسواس ایجاد می شود.شستن مداوم دست ها تمیز کردن مداوم منزل ،جا به جایی مداوم اشیا یا تکرار کردن مداوم برخی کلمات یا عبارات زیر لب یا در ذهن همگی مثال هایی از اجبار هستند.

شیوع بیماری و سن ابتلا

اختلال وسواس اجباری هم در کودکی و هم در بزرگسالی می تواند بروز کند. میانگین سنی ابتلا به اختلال وسواس اجباری ۱۹.۵ سال است. به ندرت بعد از سن ۳۵ سالگی اختلال وسواس اجباری شروع می شود اما احتمال آن صفر نیست. در سنین بزرگسالی زنان بیشتر از مردان به اختلال وسواس اجباری مبتلا می شوند اما در سنین کودکی شیوع اختلال وسواس اجباری در پسر بچه ها بیشتر است .شیوع اختلال وسواس اجباری در امریکا حدود ۲.۵ درصد است..در مطالعه ای که در سال ۲۰۰۴ در ایران انجام شد شیوع این بیماری در ایران ۱.۹تا-۲.۵ درصد تخمین زده شد.

بیماری های همراه

اختلال وسواس‌اجباری می تواند همراه با سایر بیماری های اعصاب و روان در فرد بروز کند.حدود ۷۶ درصد از افراد مبتلا به اختلال وسواس اجباری سابقه ابتلا به سایر بیماری های اضطرابی مثل پانیک،فوبیا اضطراب اجتماعی و… را داشته اند.حدود ۴۴ درصد از بیماران اختلال وسواس اجباری سابقه ابتلا به افسردگی ماژور داشته اند. همچنین نزدیک به ۲۹ درصد از بیماران اختلال وسواس‌اجباری سابقه بیماری تیک داشته اند.بیشتر این بیماران مردانی بوده اند که در کودکی دچار وسواس اجباری شده اند. درضمن شیوع اختلال وسواس اجباری در افرادی که از سایر بیماری های عصبی رنج می برند مثل بیماران دوقطبی،سایکوز،تورت نسبت به سایر افراد عادی جامعه بیشتر است.

علت بیماری

مطالعات نشان داده که ژنتیک و محیط دو فاکتور بسیار تاثیرگذار در ابتلای به اختلال وسواس اجباری هستند.

ژنتیک: مطالعاتی که روی دوقلوها و خانواده ها انجام شده نشان داده است که زمینه ژنتیکی در افرادی که در کودکی به اختلال وسواس‌اجباری می شوند نسبت به افرادی که در بزرگ سالی به اختلال وسواس‌اجباری مبتلا می شوند نقش پررنگ تری دارد.البته هنوز ژن مشخصی کشف نشده که مستقیما در اختلال وسواس اجباری نقش داشته باشد.

فاکتورهای محیطی : فاکتورهای محیطی متعددی هستند که در ابتلا به وسواس‌اجباری تاثیرگذارند هرچند هنوز علت تاثیرگذاری این فاکتورها به طور کامل شناخته نشده است.

مهم ترین فاکتورهای محیطی که در اختلال وسواس اجباری نقش دارند عبارت اند از:

عفونت استپتوکوکی گروه A : ابتلا به عفونت استرپتوکوکی گروه A احتمال بروز اختلال وسواس اجباری یا تشدید شدن آن را در کودکان افزایش می دهد.

قاعدگی و سندرم پیش از قاعدگی: خون ریزی ماهیانه و سندرم پیش از قاعدگی می تواند منجر به تشدید اختلال وسواس اجباری یا شروع آن در زنان شوند. احتمالا نوسنانات هورمونی علت این مساله هستند.

استرس محیطی : مطالعات مختلفی نشان داده که شروع اختلال وسواس‌اجباری با وقوع استرس ناگهانی در محیط ارتباط بسیار نزدیکی دارد.

آسیب مغزی: در گزارشات متعددی امده است که آسیب های مغزی مثل ضربه به سر و یا سکته مغزی در بروز اختلال وسواس اجباری نقش دارند.

درمان

روش های درمانی مختلف دارویی و غیر دارویی برای درمان اختلال وسواس‌اجباری وجود دارند که اثربخشی هرکدام نسبی است و بستگی به شرایط بیمار دارد .در یک بیمار ممکن است چندین روش درمانی باهم بکار گرفته شوند. روش های درمانی اختلال وسواس اجباری به شرح زیر هستند:

درمان شناختی رفتاری cognitive behaviorall therapy

این روش یک روش موثر غیر دارویی است.به این روش درمانی روش مواجهه و عدم واکنش هم می گویند.در این روش فرد را با چیزی یا شرایطی که باعث اضطراب او می شود یا در او رفتار وسواسی ایجاد می کند  مواجهه می کنند و به او کمک می کنند تا  تلاش کند نسبت به این محرک ها  واکنش نشان ندهد.این روش در افرادی که نسبت به شرایطی که قابل بازآفرینی است وسواس هستند بسیار خوب پاسخ می دهد.به عنوان مثال برای فردی که نسبت به تمیزی وسواس است محیطی بهم ریخته و کثیف را ایجاد می کنند و او را با این شرایط مواجهه می کنند تا استرس او نسبت به شرایط برطرف شود یا فردی را که مدام به این فکر می کند که چیدمان اتاق متقارن باشد  در محیط آشفته قرار می دهند تا با عدم تقارن مواجهه شود.

اما در افرادی که به شرایط خطرناک و یا مصیبت بار وسواس هستند دیگر نمی توان برای انها این شرایط را بازافرینی کرد. در این بیماران از آنها خواسته می شود این شرایط را تصویرسازی ذهنی کنند تا شرایط استرس زا برای آنها القا شود تا بتوانند بر آن غلبه کنند.

این روش درمانی در بیمارانی موثر است که حاضر به همکاری با روان درمانگر هستند برخی از بیماران به دلیل اضطراب شدید قادر به همکاری و قرار گرفتن در شرایط استرس زای باز خلق شده نیستند .برای این بیماران روش درمانی دارویی به کار برده می شود.

دارودرمانی

دسته های دارویی مختلفی برای درمان اختلال وسواس‌اجباری وجود دارند.مهم ترین دسته دارویی در این بیماری SSRI ها هستند این داروها خط اول درمان افسردگی هستند که در اختلال وسواس اجباری نیز موثر هستند البته اغلب دوز استفاده شده این داروها برای درمان اختلال وسواس اجباری بیش از دوز مصرفی برای بیماری افسردگی است.بیشترین اثربخشی این داروها بعد از ۶ تا ۱۲ هفته مصرف دیده می شود اگر بیماری به یکی از داروهای این دسته پاسخ نداد داروی دیگری از همین دسته می تواند اثرگذار باشد.مهم ترین داروهای SSRI مورد استفاده در اختلال وسواس اجباری عبارت اند از:فلوکستین،فلوواکسامین ، سرترالین،سیتالوپرام ،پاروکستین و اس سیتالوپرام

کلومیپرامین و ونلافاکسین هم جز داروهای ضدافسردگی خارج از دسته SSRI هستند که در درمان اختلال وسواس اجباری بسیار موثر هستند.

سایر درمان ها

داشتن سبک زندگی سالم ، خورمراقبتی و توجه به نشانه های وسواس می تواند در مواجهه با OCD بسیار موثر باشد .تکنیک های مختلف ریلکسیشن مثل یوگا ،ماساژ،مدیتیشن و … می توانند استرس و اضطراب ناشی از اختلال وسواس اجباری را کاهش دهند.

در کل بیماران مبتلا به اختلال وسواس‌اجباری که درمان مناسب دریافت می کنند بهبودی زیادی در بیماری و کیفیت زندگی آنها مشاهده می شود

منابع

Uptodate

Prevalence of obsessive-compulsive disorder in Iran

تالیف و ترجمه: دکتر داروساز امید سودی

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

2 × پنج =

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.