آشنایی با انواع کم خونی های شایع

کم خونی یا آنمی به مجموعه بیماری هایی اطلاق می شود که  طی آنها هموگلوبین خون و یا حجم  گلبول های  قرمز خون کاهش می یابد که در نتیجه آن توانایی خون  در اکسیژن رسانی به بدن کم می شود. طبق تعریف سازمان جهانی بهداشت میزان هموگلوبین در آقایان باید زیر ۱۳ گرم در دسی لیتر و در خانم ها زیر ۱۲ گرم در دسی لیتر باید باشد تا برای فرد تشخیص آنمی داده شود.

طبق آمار سازمان جهانی بهداشت حدود ۲۵ درصد از جمعیت جهان از کم خونی رنج می برند. شیوع این بیماری در زنان بیشتر از مردان است. در میان زنان هم زنان باردار بیشتر در معرض ابتلا به این بیماری قرار دارند و از هر۱۰ زن باردار حدود چهار تا پنج نفر به کم خونی مبتلا می شوند.

علل کم خونی

آنمی انواع مختلفی دارد که عوامل ایجاد کننده هر کدام با یکدیگر متفاوت است. در نوعی از کم خونی سایز گلبول های قرمز بزرگ تر از حالت عادی می شود این نوع از کم خونی غالبا به دلیل کاهش ویتامین ب ۱۲ یا فولیک اسید در بدن ایجاد می شود عوامل مختلفی در کاهش میزان این مواد در بدن وجود دارد که مهم ترین آنها عبارت اند از:

۱. مصرف زیاد این ترکیبات توسط بدن در شرایطی مثل بارداری

۲.بیماری های مختلفی مثل میلوفیبروزیس

۳. مصرف برخی داروها مثل متوتروکسات و فنی تویین

۴. دیالیز طولانی مدت

در نوع دیگری از کم خونی سایز گلبول های قرمز کوچک تر از حالت عادی می شود.این نوع از کم خونی غالبا به علت کاهش مقدار آهن بدن ویا بیماری تالاسمی ایجاد می شود.

برخی دیگر از انواع کم خونی هم هستند که اندازه گلبول قرمز در آنها تغییر نمی کند این نوع از کم خونی ها می تواند در اثر خون ریزی زیاد و یا برخی بیماری های مزمن مثل لوکمی که طی آن سرکوب مغز استخوان رخ می دهد ایجاد شود.

علایم کم خونی

علایم و نشانه های کم خونی بستگی به شدت کم خونی ،سن بیمار و وضعیت قلبی عروقی بیمار دارد. در کم خونی های با شروع حاد غالب علایم قلبی و تنفسی هستند مثل تپش قلب،آنژین، احساس سبکی سر و مشکل در تنفس. کم خونی های مزمن ممکن است در بعضی بیماران بدون علامت باشند  اما در افرادی که علایم ظهور پیدا می کنند  علایم شایع به شرح زیر هستند: ضعف بدن ،خستگی طولانی مدت، سردرد ، نفس های کوتاه، سرگیجه، احساس سرما، تمایل به خوردن خاک یا یخ ( به ویژه در کودکان)

کم خونی ناشی از فقر ویتامین ب ۱۲  ممکن است با علایم نورولوژیک مثل تحریک پذیری، افسردگی و یا اختلال در حافظه همراه باشد اما کم خونی ناشی از کاهش فولیک اسید با علایم نورولوژیک همراه نیست.

تشخیص

تشخیص سریع کم خونی بسیار مهم است به این علت که کم خونی اغلب نشانه ی علت زمینه ای دیگری است.

آزمایشات اولیه کم خونی  شامل اندازه گیری کامل سلول های خونی ،شاخص رتیکولوسیت و همچنین سنجش مدفوع جهت مشاهده خون در آن می شود.

در کم خونی ناشی از فقر آهن اولین تغییر ازمایشگاهی کاهش مقدار فریتین یا همان آهن ذخیره ای بدن است. در مراحل اولیه کم خونی معمولا همگولوبین ،هماتوکریت و مقدار گلبول های قرمز خون نرمال است تا وقتی که مقدار ذخایر آهن بدن به اتمام برسد.

در کم خونی ناشی از فقر ب ۱۲ مقدار ویتامین ب ۱۲ خون به مقدار کمتر از ۲۰۰ پیکوگرم در میلی لیتر کاهش می یابد و همچنین سایز گلبول های قرمز زیر میکروسکوپ بزرگتر از حالت عادی دیده می شود. در کم خونی ناشی از فقر فولیک اسید هم مقدار فولیک اسید به کمتر از ۱۵۰ نانوگرم در میلی لیتر کاهش می یابد در این نوع کم خونی هم سایز گلبول های قرمز در زیر میکروسکوپ بزرگ تر از حالت عادی است.

درمان

اهداف درمان در کم خونی این است که علایم و نشانه ها را تسکین دهیم علل زمینه ای را برطرف کنیم و همچنین ذخایر بدن را به حالت طبیعی برگردانیم و از بروز مشکلات بلند مدت جلوگیری کنیم.

در کم خونی ناشی از فقر آهن، آهن خوراکی به دلیل تاثیر قابل قبول و از طرفی قیمت مناسب و عوارض کم در مقایسه با آهن تزریقی ارجح است. در جمعیت های خاص مانند بیماران مبتلا به نارسایی کلیوی بیماران مبتلا به بیماری التهابی روده یا IBD و کسانی که خون ریزی فعال دارند و سایر افرادی که قادر به تحمل آهن خوراکی نیستند آهن تزریقی جایگزین می شود.

فرمولاسیون های مختلفی از ملح های مختلف آهن در بازار موجود است که در عوارض جانبی و میزان جذب باهم متفاوت اند. فراورده های آهن خوراکی با عوارضی مثل تهوع ،استفراغ ،سوهاضمه، اسهال ،یبوست و مدفوع تیره ممکن است همراه باشند .ملح بیس گلیسینات آهن در مقایسه با سایر ملح های اهن موجود در بازار ایران عوارض گوارشی کمتری دارد دو برند easy iron و iron bisglycinate health aid از معروف ترین برند های خارجی این ملح اهن در بازار ایران هستند.  برند ferrodin هم محصول نمونه داخلی این ملح است. بعد از ملح بیس گلیسینات ملح گلایسین سولفات کمترین عوارض گوارشی را نسبت به سایر ملح های آهن دارد دو برند فروفورت گاین و فروفورت دئودنال دو برند معروف این ملح در بازار ایران هستند. مکمل مناسب برای درمان کم خونی ناشی از فقر آهن ملح سولفات آهن می باشد این فرم آهن به دلیل داشتن قیمت مناسب انتخاب اول در درمان می باشد تنها در صورت بروز عوارض گوارشی و عدم تحمل بیمار به سراغ سایر فرآورده های آهن می رویم .دوز درمانی آهن برای آنمی فقر آهن در بزرگسالان ۱۵۰ تا ۲۰۰ میلی گرم آهن المنتال در روز است نکته ای که باید بدان توجه داشت این است که مصرف یک جای دوزهای بالای آهن باعث کمتر شدن جذب آن میشود بنابراین بهتر است آهن را به صورت منفصل به عنوان مثال دو تا سه بار در روز مصرف کنید.از ملح آهن سولفات فرمولاسیون با پوشش روده ای هم ساخته شده است.این فرمولاسیون آهن را به اهستگی در طول دستگاه گوارش آزاد می کنند بنابراین در مقایسه با ملح سولفات معمولی تحمل پذیری گوارشی بیشتری دارند اما از آنجا که بیشترین میزان جذب اهن در قسمت دئودنوم و ژوژنوم دستگاه گوارش اتفاق می افتد میزان جذب گوارشی انها کمتر است بننابراین بهتر است این محصولات برای پیشگیری از کم خونی استفاده شوند نه برای درمان.معروف ترین محصول با این فرمولاسیون  محصول ففول است.

علاوه بر فرم فرمولاسیونهای آهن دارای ملح تعدادی فرمولاسیون آهن فاقد ملح هم در بازار وجود دارد  دو محصول سیدرالSideral و فرامکسferamax از نمونه های معروف این فرمولاسیون در ایران هستند. در فرامکس آهن یونیزه به صورت کمپلکس شده با پلی ساکارید فرموله شده است هر کپسول این  فرآورده حاوی ۱۵۰ میلی گرم آهن است.در سیدرال آهن به صورت سوکروزومیال فرموله شده است که طبق ادعای شرکت سازنده این فرمولاسیون باعث افزایش فراهم زیستی و افزایش تحمل پذیری گوارشی آهن می‌شود حتی در بیماری های دستگاه گوارش مانند سلیاک و بیماری التهابی روده جذب قابل‌قبولی خواهد داشت هر کپسول سیدرال ۱۴ میلی گرم آهن دارد.

نکاتی که در مورد مصرف همزمان آهن باید رعایت کنید

۱. جذب آهن در محیط اسیدی افزایش می یابد در نتیجه بهتر است آهن را  همراه با آب میوه  مثل آب پرتقال یا میوه‌های ترش مصرف کنیم تا جذب آن افزایش یابد همچنین در صورتی که از داروهای انتااسید مثل شربت منیزیم هیدروکساید،شربت آلومینیوم ام جی اس استفاده می کنید آهن را باید حتما دو ساعت قبل از آن و یا ۴ ساعت بعد از آن مصرف کنید.

۲. داروی تتراسایکلین همچنین شیر و فرآورده‌های لبنی باعث تاخیر در جذب آهن می شوند.

۳. مصرف همزمان آهن با سایر املاح مثل کلسیم منیزیم و فسفر جذب آهن را کاهش می دهند بنابراین بهتر است این فرآورده ها را به صورت جداگانه مصرف نمایید

۴.در رابطه با آهن موجود در مواد غذایی باید بدانید که نوع آهن موجود در مواد غذایی متفاوت است به عنوان مثال آهن موجود در گوشت و تخم مرغ از نوع آهن هم است اما آهن موجود در سبزیجات مثل اسفناج آهن غیرهم است میزان جذب آهن هم از آهن غیر هم بیشتر است در واقع جذب آهن غیر هم تحت تاثیر فاکتورهای مختلف و ترکیبات مختلف موجود در غذا قرار میگیرد به عنوان مثال مصرف چای می تواند جذب آهن غیر هم را کاهش دهد بنابراین برای جلوگیری از ابتلا به کم خونی ناشی از فقر آهن بهتر است آهن مورد نیاز خود را از گوشت و تخم مرغ تامین کنید.

درمان کم خونی ناشی از فقط ویتامین ب ۱۲

در کم خونی ناشی از فقر ویتامین ب ۱۲ ویتامین ب ۱۲ خوراکی را با دوز اولیه خوراکی یک تا دو میلی گرم به مدت یک تا دوهفته باید مصرف کنید سپس روزانه با دوز یک گرم در روز ادامه دهید.نکته مهم این است که قرص ویتامین ب ۱۲ به اندازه آمپول آن تاثیر دارد چون که مسیرجذب این ویتامین مستقل از فاکتورهای ذاتی است.البته شروع اثر فرم تزریقی نسبت به خوراکی سریع تر است و مانی که علایم نورولوژیک در بیمار ظهور پیدا کرده فرم تزریقی به خوراکی ارجح است.

درمان کم خونی ناشی از فقر فولات

برای درمان این نوع کم خونی مصرف فولات خوراکی با دوز یک میلی گرم مدت ۴ ماه معمولا موثر است مگر اینکه علت اصلی کاهش فولات در بدن برطرف نشده باشد. در موارد سوجذب هم دریافت دوز یک تا پنج میلی گرم در روز ممکن است ضروری باشد.شفااینفو

تالیف و ترجمه:دکتر داروساز امید سودی

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

2 + 11 =

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.