تحلیلی بر صنعت داروسازی ایران، تهدیدها و فرصت ها

شروع شکل گیری صنعت داروسازی در ایران را می توان از اوایل دهه سی دانست.در این دهه بود که اولین کارخانه های داروسازی منطقه در ایران تاسیس شدند.همچنین اولین مقررات مربوط به تولید، واردات و قیمت گذاری دارو در همین دهه (سال ۱۳۳۴) بود که تصویب شد. در این دوره شرکت های خارجی برای دسترسی بهتر به بازار منطقه با مشارکت سرمایه داران ایرانی اقدام به تاسیس تعدادی کارخانه داروسازی و تولید دارو در ایران زدند.حاصل این اقدمات بازار دارویی با گردش مالی حدودا ۳۰۰ میلیون دلار در سال بود.تا سال ۱۳۵۷ تقریبا ۷۰ درصد بازار دارویی کشور مربوط به داروهای وارداتی بود و از ۳۰ درصد داروهایی که در داخل تولید می شد بیش از نیمی از آنها متعلق به شرکت هایی بود که تحت امتیاز شرکت های خارجی تولید و به فروش می رسیدند.

بعد از انقلاب اسلامی بزرگ ترین تغییر در صنعت دارویی کشور رخ داد و آن استقرار طرح ژنریک بود.این طرح را می توان انقلابی در صنعت داروسازی ایران دانست. طی این طرح شرکت های خارجی از کشور بیرون رفتند و تمامی کارخانه ها ملی شد و از ۴۰ شرکت تولیدکننده داخلی ۲۸ شرکت رسما به مالکیت دولت درآمد. که توامندترین شرکت ها در زمینه تولید دارو در میان شرکت های دولتی شده بودند.بخش خصوصی هم نهایتا ۱۲ درصد از سهم تولید داخلی دارو را در اختیار داشت. سپس با تلاش کارشناسان داخلی و با انجام سرمایه گذاری های مناسب از محل درآمدهای شرکت های ملی شده یا در مواردی با تخصیص بودجه دولتی، ساخت و احداث واحدهای جدید تولید دارو در دستور کار قرار گرفت و در مواردی واحدهای قدیمی نوسازی شد .پس از این تمامی داروها با نام ژنریک به فروش می رسیدند و همه ی داروهای مشابهی که در کارخانه های مختلف تولید می شدند با یک اسم و قیمت یکسان در سراسر کشور توزیع می شدند. واردات داروهای ساخته شده صرفا بر عهده بخش دولتی از طریق شرکت سهامی دارویی کشور، شرکت دارو پخش و مرکز فوریت های دارویی هلال احمر گذاشته شد.

طرح ژنریک در دوره ی خود بسیار تاثیرگذار بود و شاید بتوان گفت که یک الزام بود.این طرح سبب شد تا کشور از نظر دارو خودکفا شود و در شرایط  بحرانی جنگ بخش بزرگی از نیازهای دارویی کشور تامین شود .اما با پایان جنگ و ورود کشور به عصر سازندگی و توسعه باید طرح های جدیدی جایگزین می شدند و شعار خودکفایی جای خود را به شعار های بهتری مثل صادرات می داد.اما متاسفانه این حرکت جهادی ادامه پیدا نکرد و صنعت دارو به مرور دچار سکون شد و آن شکوفایی و بالندگی که انتظار می رفت صورت نگرفت .به طور مثال ما در عرصه صادرات چندان موفق عمل نکرده ایم.در حال حاضر صادرات دارویی کشور سالانه حدود صد میلیون دلار است که اگر این رقم را با برخی از کشور های منطقه مثل ترکیه که ۸۰۰میلیون دلار و اردن که بیش از یک میلیارد دلار در سال صادرات دارند مقایسه کنیم می بینیم که این رقم چندان زیاد نیست .در ضمن بخش اعظم صادرات ما به کشورهایی مثل روسیه ،سوریه ،عراق و افغانستان  است که با آنها مناسبات سیاسی داریم و اگر روزی روابط سیاسی ما با این کشور ها هم دچار تنش شود این میزان کم هم از بین می رود.

همان طور که ذکر شد صنعت داروسازی ما با وجود پتانسیل بالایی که برای شکوفایی داشت اما به دلیل وجود عوامل مختلف دچار سکون شد . در ادامه به بررسی برخی از این عوامل که هنوز هم پابرجاست و صنعت ما را با تهدید رو به رو می کند می پردازیم:

۱.نظام قیمت گذاری ناکارآمد:

در ایران قیمت گذاری دارو متفاوت از کشورهای توسعه یافت است در اکثر کشورها خود تولیدکننده ها قیمت دارو را تعیین می کنند و بعد برای وارد شدن به لیست بیمه با سازمان های بیمه گر وارد مذاکره می شوند و قیمت نهایی با توافق دو طرف تعیین می شود اما در کشورما تولید کننده ها در تعیین قیمت نقشی ندارند و قیمت گذاری به عهده کمیسیون قیمت گذاری است که زیرمجموعه سازمان غذا و داروست  و چون در ایران دارو کالایی استراتژیک محسوب می شود تلاش بر این است که قیمت دارو در پایین ترین حد ممکن نگه داری شود.به همین دلیل حاشیه سود دارو در ایران پایین است .این سود پایین برای شرکت های تولیدکننده به صرفه نیست در نتیجه قادر نیستند که در بخش های R&D سرمایه گذاری کنند نوآوری داشته باشند،کیفیت خود را ارتقا دهند یا ماشین آلات جدید خریداری کنند در نتیجه به همین تولید محدود خود اکتفا می کنند و پیشرفتی حاصل نمی شود.برای بخش خصوصی هم جاذبه ای ایجاد نمی شود تا سرمایه اش را وارد این صنعت کند.

۲.مالکیت و ساختار مدیریتی:

در حال حاضر سه شرکت هلدینگ حدود ۶۶ درصد بازار داروی کشور را در اختیار دارند سازمان تأمین اجتماعی از طریق شرکت سرمایه گذاری تأمین اجتماعی، ستاد اجرایی فرمان امام از طریق شرکت دارویی برکت (سهامی خاص) و بانک ملی ازطریق شرکت های سرمایه گذاری توسعه ملی، گروه توسعه ملی (سرمایه گذاری بانک ملی) و شرکت سرمایه گذاری ملی ایران مالکیت عمده شرکت های دارویی کشور را به خود اختصاص داده اند. وجود ۳ گروه دارویی بزرگ شبه دولتی و غیرخصوصی بودن اکثر شرکت ها در صنعت داروسازی باعث ایجاد سکون نسبی این صنعت شده است. در ضمن مابقی شرکت ها هم همه خصوصی نیستند بلکه تعدادی از آنها زیر نظر بنیادهای خیریه و سازمانهای اقتصادی و نهادهای دولتی فعال می باشند. این انحصاری بودن صنعت سبب شده تا شرکت ها به فکر رشد خود نیفتند زیرا هنگامی که بازار کشور میان آنها تقسیم شده و همه ی آنها در پایان سال سود خود را دارند و رقیب چندانی برایشان نیست چه دلیلی دارد تا برای ارتقا کیفیت و R&D هزینه کنند.از طرفی مدیریت این شرکت ها انتصابی است و مدیریت پایداری ندارند عمر مدیریتی مدیران این بخش ها کمتر از سه سال است در نتیجه وقتی مدیری از فردایش با خبر نیست به فکر صادرات و برنامه ریزی های بلند مدت و ریسک پذیر نمی افتد چرا که  با آمدن مدیر بعدی همه ی اینها دچار دگرگونی میشود.

۳.وابستگی شدید تولیدات داخل به واردات مواد اولیه:

درست است که از نظر عددی حدود ۵۰درصد مواد اولیه کشور در داخل تولید می شود ولی وقتی از نظر هزینه ای بررسی کنیم می بینیم که بیش از پنجاه درصد مواد اولیه وارداتی است و این وابستگی به واردات در مواقع بحرانی مشکل ساز می شود. به طور مثال نتیجه این وابستگی در دوران تحریم ها به وضوح و به شکل افزایش قابل توجه کمبودهای دارویی و تحمیل هزینه های زیاد به بیماران به دلیل تهیه داروهای قاچاق و تقلبی مشاهده شده است.

مواردی که بالا ذکر شد از اصلی ترین مشکلات صنعت داروسازی کشور است.از دیگر عوامل مشکل ساز می توان به بالا بودن سود وام های بانکی، عدم ارتباط مناسب بین صنعت و دانشگاه و عدم رعایت حقوق مالکیت فکری اشاره کرد.

البته با وجود تمام مشکلات و موانعی که بر سر راه صنعت داروی کشور وجود دارد نباید کاملا ناامید بود چرا که هنوز نقاط قوت و فرصت هایی در این صنعت هست که با استفاده بهینه از آنها می توان این صنعت را احیا کرد و توسعه بخشید.مهم ترین فرصت فعلی وجود قوانین و اسناد بالادستی برای حمایت از شرکت های دانش بنیان و کمک های همه جانبه دولت در این راستا است.در سایه همین حمایت ها بود که شرکت های دانش بنیان مثل سیناژن تشکیل شدند ، رشد کردند و اکنون به درجه ای از توسعه رسیده اند که خود تبدیل به صادرکننده شده اند و از لحاظ کیفیت با شرکت های بزرگ جهانی رقابت می کنند.از دیگر فرصت هایی که در اختیار کشور ماست می توان به نیروی کار ارزان،وجود بازار خوب در منطقه، دانشکده های متعدد داروسازی، موقعیت جغرافیای مناسب کشور برای پرورش گیاهان داروی و وجود بوفورمواد اولیه وگیاهان داروی در کشور اشاره کرد.

در حال حاضر با  وجود تمامی مشکلات  حدود ۹۷ درصد از داروهای کشور از نظر حجمی و تقریبا ۷۰ درصد از لحاظ مالی در داخل تولید می شود. صنعت دارو ی کشور ما بی شک از این پتانسیل برخوردار است تا روزی به بزرگترین صادر کننده دارو به کشور های منطقه تبدیل شود امید می رود با همت نیروهای متخصص کشور و اتخاذ سیاست های عاقلانه تر از جانب مسوولین جهت برطرف کردن مشکلات حاضر شاهد شکوفایی و بالندگی صنعت داروسازی کشور باشیم .

 

منابع:

بررسی صنعت داروسازی ایران/گروه تحقیقات اقتصادی بانک خاورمیانه،آذر۱۳۹۴

بررسی وضعیت صنعت داروسازی در ایران پس از انقلاب اسلامی/دفتر مطالعات اجتماعی آذرماه ۱۳۸۴

آمارنامه سال ۹۴ سازمان غذا و دارو

مصاحبه با دکتر دیناروند

تحلیل صنعت دارو/گروه تحلیل هلدینگ مالی ، بانکی و سهام احیا ۲۷ فروردین ۹۳

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

8 + یک =

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.