زخم‌های دهانی ناشی از شیمی درمانی

زخم‌های دهانی از عوارض شایع شیمی درمانی هستند.البته الزاما تمام کسانی که تحت شیمی درمانی قرار می گیرند دچار زخم دهانی نمی شوند بلکه بروز این عارضه به عوامل متعددی مثل نوع داروی شیمی درمانی ، دوز تجویز شده ،تعداد دفعات تجویز و تحمل بیمار بستگی دارد.

احتمال بروز زخم‌های دهانی با برخی از داروهای شیمی درمانی بیشتر است.به عنوان مثال با داروهای متوتروکسات، فلوراسیل، سیتارابین، بلئومایسین ،دوکسوروبیسین ،اتوپوزاید و ملفالان  بروز زخم‌های دهانی شایع تر است.

زخم‌های دهانی مدت کوتاهی بعد از شیمی درمانی ظاهر می شوند و حدودا تا هفت روز بعد از شروع شیمی درمانی به شدید ترین حالت خود می رسند .این زخم ها در اکثر موارد خود محدود شونده هستند و حدودا ده تا چهارده روز بعد از تجویز شیمی درمانی بهبود می یابند. زخم ها در ابتدا به صورت التهاب موکوزی و پلاک های نرم و قرمز رنگ همراه با احساس سوزش ظاهر می شوند. به مرور ممکن است این ضایعات قرمز رنگ تشدید شوند و به شکل پلاک هایی دردناک درآیند. در موارد شدیدتر  پلاک ها بزرگ تر می شوند و با هم یکی می شوند و شکل آنها تغییر می کند و به شکل زخم هایی باز و بسیار دردناک در می آیند. گاه درد ناشی از زخم‌ها به قدری شدید و آزاردهنده می شود که می تواند در خوردن و آشامیدن بیمار اختلال جدی ایجاد کند.گاهی عفونت ثانویه مثل عفونت کاندیدیایی و ویروسی هم در زخم بروز می کند که در این صورت حتما باید داروهای ضد قارچ و ضد ویروس برای از بین بردن عفونت تجویز شوند. البته در این موارد باید به پزشک مراجعه کنید و از مصرف خودسرانه دارو حتما اجتناب کنید.

مواردی که می توانید برای کنترل زخم‌های دهانی انجام دهید

دهان خود را به طور مرتب با آب شست و شو دهید(زمان بیداری هر دو ساعت و شب هنگام هر وقت از خواب بیدار شدید)

در صورت خشکی دهان از ترکیبات بزاق مصنوعی که با برند های مختلفی در بازار وجود دارند استفاده کنید.

از پماد و ژل های مرطوب کننده دهان استفاده کنید

بهداشت دهان و دندان را رعایت کنید .از مسواک و نخ دندان استفاده کنید. اگر از دندان مصنوعی استفاده می کنید دندان مصنوعی خود را مرتب تمیز و ضد عفونی کنید.

در صورت استفاده از دهان‌شویه حتما از دهانشویه های بدون الکل استفاده کنید زیرا الکل می تواند ضایعات دهانی را بیشتر تحریک کند.

مواردی که باید از آنها اجتناب کنید

از خوردن غذاهای سفت،خشک ،لبه دار مثل چیپس ،تند و پرادویه و پرنمک اجتناب کنید.

از نوشیدن نوشیدنی های خیلی داغ پرهیز کنید.

از نوشیدن نوشیدنی های حاوی سیتریک اسید مثل آب پرتقال و لیمو پرهیز کنید.

از مصرف الکل و نوشیدنی های حاوی الکل حتی شربت های سرفه ای که مقادیری الکل دارند، اجتناب کنید.

درمان

در زخم‌های دهانی ناشی از شیمی درمانی هدف از درمان کاهش شدت و دوره ضایعات و همچنین تسکین درد و ناراحتی ناشی از ضایعات  و همچنین پیشگیری و درمان در صورت بروز عفونت می باشد.

تسکین درد زخم های دهانی

در صورتی که ضایعات دردناک و یا همراه با سوزش هستند می توانید از موارد زیر استفاده کنید:

محلول لیدوکایین به صورت موضعی به خوبی می تواند ناشی از ضایعات را تسکین دهد.اما باید هر ۲تا۴ ساعت دوباره به ضایعه مالیده شود چون که اثر آن زود از بین می رود.

شربت دیفن هیدرامین هم در تسکین درد می تواند بسیار موثر باشد .هر ۴ ساعت می توانید این شربت را غرغره کنید.

آنتی اسیدها مثل شربت آلومینیوم هیدروکساید هم در کنترل درد کمک کننده می باشد اما می توانید از تمام موارد بالا یک کوکتل تهیه کنید. به عنوان مثال  ترکیبی از دیفن هیدرامین ،آلومینیوم هیدروکساید و لیدوکایین را در سرم نرمال سالین مخلوط کنید و در دهان غرغره کنید و یا پنبه را به مخلوط آغشته کنید و به ضایعات بمالید.این کار را می توانید شش بار در روز تکرار کنید.

در مواردی ممکن است درد ناشی از ضایعات دهانی به قدری شدید باشد که بیمار دیگر قادر به بلعیدن نباشد .در این موارد دیگر ترکیبات موضعی موثر نیستند و باید از داروهای خوراکی استفاده کرد. مورفین اولین درمان انتخابی به عنوان یک اپیویید می باشد. فنتالین هم داروی اوپیویید دیگری است که در کنترل درد این ضایعات استفاده می شود.

ویتامین E تسریع کننده بهبود زخم های دهانی

برای افزایش سرعت بهبود زخم‌های دهانی می توان از ویتامین E به صورت موضعی استفاده کرد.برای این کار می توان کپسول های ژلاتینی  ویتامین ای ۴۰۰ را سوراخ کرد و محتویات آن را روی پنبه ریخت و آن را به ضایعات مالید.

درمان عفونت زخم های دهانی

همان طور که گفته شد زخم‌های دهانی ممکن است دچار عفونت شوند . قارچ کاندیدیا شایع ترین میکروارگانیسمی است که ممکن است زخم های دهانی را درگیر کند. برای درمان این عفونت می توان از فراورده های موضعی ضد قارچ استفاده کرد. قطره نیستاتین و کلوتریمازول موضعی بهترین گزینه های موثر برای درمان می باشند. غالبا نیازی به قرص های خوراکی نیست مگر در موارد مقاوم که فراورده های موضعی اثربخش نباشند .در این صورت قرص فلوکونازول گزینه بعدی برای درمان می باشد.

دومین عامل عفونی شایعی که می تواند زخم‌های دهانی را مبتلا کند ویروسHSV می باشد. برای درمان این نوع عفونت می توان از قرص های آسیکلوویر ۲۰۰ میلی گرم یا ۴۰۰ میلی گرم دوتا پنج بار در روز استفاده کرد.البته تشخیص این نوع عفونت به آسانی نیست و در صورتی که دچار زخم های طولانی مدت همراه با درد غیرعادی شدید حتما باید به پزشک خود مراجعه کنید تا برای تشخیص عفونت ضایعات را معاینه کند. بنابراین از مصرف خودسرانه این دارو ها اجتناب کنید.

منابع Uptodate.com   مقاله Oral toxicity associated with chemotherapy

chemocare

تالیف و ترجمه: دکتر داروساز امید سودی

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

4 × 2 =

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.